Câu hỏi không còn là có thu thập dữ liệu hay không, mà là doanh nghiệp đang đứng ở đâu trong “cuộc chơi” dữ liệu. “Cuộc chơi” được nhận định là ngày càng quyết định năng lực cạnh tranh và tốc độ tăng trưởng.

Tại Diễn đàn quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội số lần thứ 3 diễn ra sáng 20/12 tại Trụ sở Chính phủ, nhiều phát biểu đã cho thấy dữ liệu không chỉ là câu chuyện của Nhà nước hay của ngành công nghệ, mà là vấn đề sống còn với cộng đồng doanh nghiệp. Khi dữ liệu trở thành một loại tài nguyên mới, doanh nghiệp buộc phải lựa chọn: hoặc tham gia “cuộc chơi” một cách chủ động, hoặc chấp nhận bị tụt lại phía sau.

Dữ liệu: Từ khái niệm kỹ thuật đến tài sản kinh tế

Trong tham luận tại diễn đàn, Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu quốc gia, Bộ Công an đã đưa ra một cách nhìn dễ hình dung về vai trò của dữ liệu trong nền kinh tế hiện đại. Thiếu tướng nhấn mạnh: “Nhân loại đã trải qua nhiều hình thái kinh tế, mỗi hình thái đều gắn liền với những tư liệu sản xuất đặc trưng. Thế kỷ XXI hiện nay là thời đại của dữ liệu và trí tuệ nhân tạo”.

So sánh này không mang tính lý thuyết suông. Trong thực tế, dữ liệu đang tham gia trực tiếp vào quá trình tạo ra giá trị kinh tế. Từ việc phân tích hành vi khách hàng, tối ưu chuỗi cung ứng, cá nhân hóa sản phẩm, cho đến dự báo nhu cầu thị trường, dữ liệu trở thành nền tảng cho những quyết định nhanh hơn và chính xác hơn.

Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương khẳng định vai trò kinh tế của dữ liệu khi cho rằng: “Dữ liệu là tài sản kinh tế đặc biệt, có thể được trao đổi, định giá và thương mại hóa; dữ liệu là nền tảng cho trí tuệ, cho dự báo và cho việc ra quyết định”. Cách tiếp cận này cho thấy dữ liệu không còn đơn thuần để lưu trữ hay báo cáo, mà cần được nhìn nhận như một loại tài sản có thể sinh lợi nếu được khai thác đúng cách.

Ở tầm vĩ mô, Chính phủ coi dữ liệu là nền tảng cho chính quyền số, kinh tế số và xã hội số. Ở tầm vi mô, chính dữ liệu sẽ quyết định doanh nghiệp có thể đi nhanh hay chậm trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt.

Thực tế cho thấy, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam không thiếu dữ liệu. Họ có dữ liệu khách hàng, dữ liệu bán hàng, dữ liệu vận hành, dữ liệu tài chính. Vấn đề nằm ở chỗ, rất ít doanh nghiệp biến những dữ liệu này thành lợi thế cạnh tranh.

Nhiều doanh nghiệp vẫn dừng ở mức số hóa cơ bản, đó là lưu trữ dữ liệu rời rạc ở các bộ phận khác nhau, sử dụng dữ liệu chủ yếu để tổng hợp báo cáo hoặc “nhìn lại” những gì đã xảy ra. Việc phân tích dữ liệu để dự báo xu hướng, tối ưu chiến lược hay thiết kế sản phẩm mới vẫn còn khá hạn chế, đặc biệt ở nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Trong khi đó, bức tranh kinh tế số của Việt Nam đang mở rộng rất nhanh. Theo báo cáo e-Conomy SEA 2025 của Google, Temasek và Bain & Company, quy mô nền kinh tế số Việt Nam dự kiến năm 2025 tăng khoảng 17% so với năm trước và nằm trong nhóm tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á. Con số này cho thấy thị trường số đủ lớn để doanh nghiệp khai thác, nhưng chỉ những doanh nghiệp biết tận dụng dữ liệu mới có thể hưởng lợi.

Không chỉ về quy mô, vai trò của kinh tế số trong nền kinh tế cũng ngày càng rõ nét. Theo các mục tiêu được Chính phủ đặt ra, kinh tế số dự kiến đóng góp khoảng 20,5% GDP vào năm 2025, với tổng doanh thu ước đạt hơn 50 tỷ USD. Điều này đồng nghĩa với việc ngày càng nhiều hoạt động kinh doanh sẽ dựa trên nền tảng số và dữ liệu, từ thương mại, tài chính đến logistics và dịch vụ.

Khoảng cách giữa dữ liệu quốc gia và dữ liệu doanh nghiệp

Một điểm đáng chú ý được nhấn mạnh tại diễn đàn là mối liên hệ giữa dữ liệu quốc gia và hoạt động của doanh nghiệp. Trong những năm gần đây, Việt Nam đã đầu tư mạnh vào xây dựng các cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, doanh nghiệp, bảo hiểm, đất đai. Những hệ thống này giúp cơ quan quản lý giảm thủ tục giấy tờ, tăng tính minh bạch và nâng cao hiệu quả điều hành.

Nhưng tác động của dữ liệu quốc gia không dừng lại ở khu vực công. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và kết nối, doanh nghiệp là đối tượng hưởng lợi trực tiếp. Việc xác thực thông tin nhanh hơn, thủ tục đơn giản hơn giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí. Xa hơn, các nguồn dữ liệu này còn mở ra khả năng phát triển sản phẩm, dịch vụ mới dựa trên dữ liệu, từ tài chính số, thương mại điện tử đến bảo hiểm và logistics.

Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương cho rằng, nếu được khai thác đúng cách, dữ liệu quốc gia có thể trở thành “nguyên liệu đầu vào” cho khu vực tư nhân. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ chờ dữ liệu “chảy” về, mà phải chủ động xây dựng năng lực tiếp nhận, phân tích và kết nối dữ liệu với chiến lược kinh doanh của mình.

Khoảng cách hiện nay nằm ở chỗ, nhiều doanh nghiệp chưa sẵn sàng về hạ tầng và nhân lực để tận dụng nguồn dữ liệu ngày càng phong phú này. Nếu không chuẩn bị, doanh nghiệp có thể đứng ngoài một dòng chảy giá trị mới đang hình thành.

Cơ hội lớn, thách thức không nhỏ

Nhìn rộng hơn, “cuộc chơi” dữ liệu không chỉ là cuộc đua công nghệ mà còn là cuộc đua về tư duy quản trị. Doanh nghiệp muốn đi xa cần chuyển từ quản lý dựa trên kinh nghiệm sang ra quyết định dựa trên dữ liệu. Điều này đòi hỏi thay đổi từ lãnh đạo đến bộ máy vận hành, từ cách đầu tư đến cách chấp nhận rủi ro.

Thực tế, số lượng doanh nghiệp công nghệ và doanh nghiệp số tại Việt Nam đang tăng nhanh. Theo thống kê của Bộ Khoa học và Công nghệ, đến năm 2025, Việt Nam có hơn 75.000 doanh nghiệp công nghệ số hoạt động ổn định. Đây vừa là cơ hội, vừa là áp lực cạnh tranh, bởi doanh nghiệp nào làm chủ dữ liệu tốt hơn sẽ có lợi thế rõ rệt.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những thách thức về an toàn thông tin, bảo mật dữ liệu và tuân thủ pháp luật. Việc khai thác dữ liệu đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư bài bản, không thể làm theo phong trào. Nếu coi dữ liệu là tài sản, doanh nghiệp cũng phải quản trị dữ liệu như quản trị tài sản, với quy trình, tiêu chuẩn và trách nhiệm rõ ràng.

Nhìn tổng thể, doanh nghiệp Việt Nam đang đứng ở ngã rẽ của “cuộc chơi” dữ liệu. Một bên là con đường quen thuộc: sử dụng dữ liệu ở mức tối thiểu, phục vụ vận hành hàng ngày. Bên còn lại là con đường đòi hỏi đầu tư và thay đổi tư duy, nhưng mở ra cơ hội tăng trưởng dài hạn.

Như vậy, dữ liệu không còn là lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn tham gia sâu vào nền kinh tế số. Khi dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất của thời đại mới, doanh nghiệp không thể đứng ngoài cuộc chơi.

Doanh nghiệp càng sớm coi dữ liệu là tài sản chiến lược, càng có cơ hội tận dụng làn sóng kinh tế số đang hình thành mạnh mẽ tại Việt Nam.

Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), trong thương mại truyền thống, các yếu tố nhận diện khá rõ ràng là người bán có địa điểm cụ thể, người mua trực tiếp tiếp xúc, hàng hóa dễ kiểm chứng và giao dịch, thanh toán minh bạch.

Tuy nhiên, trong môi trường mua sắm trực tuyến, hầu hết những yếu tố đó đều không rõ ràng. Đặc biệt, trên các nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, việc xác định danh tính người bán và kiểm soát chất lượng sản phẩm là một thách thức lớn. Chính sự thiếu minh bạch này đã tạo kẽ hở cho hàng hóa kém chất lượng, hàng giả, hàng nhái, hàng lậu len lỏi vào thị trường, gây rủi ro cho người tiêu dùng.

Không dừng lại ở giao dịch trong nước, nhiều hoạt động mua bán còn diễn ra trên các nền tảng nước ngoài, được vận hành theo hệ thống và quy định của doanh nghiệp quốc tế. Trong những trường hợp này, việc phát hiện và xử lý vi phạm càng khó khăn hơn. Ngay cả khi đã nhận diện được dấu hiệu vi phạm, cơ quan chức năng vẫn gặp trở ngại lớn trong khâu xác minh, đặc biệt khi đối tượng liên quan không hợp tác. Đây chính là một trong những thách thức lớn nhất của hoạt động mua sắm trực tuyến hiện nay.

Còn theo đại diện Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), bên cạnh mặt tích cực, thương mại điện tử cũng bộc lộ những mặt trái rõ rệt. Đây chính là bài toán lớn thứ hai đặt ra cho việc quản lý. Trước thực tế đó, Nhà nước đã và đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý nhằm quản lý hoạt động thương mại điện tử và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên môi trường số.

Các quy định mới đã được ban hành, có hiệu lực theo lộ trình cụ thể, với những văn bản pháp lý và quy chuẩn kỹ thuật nhằm điều chỉnh trách nhiệm của từng chủ thể tham gia, từ người bán, các nền tảng số trung gian cho đến các sàn thương mại điện tử.

Trước đây, đã có những quy định nhất định với các sàn thương mại điện tử và nền tảng trung gian, nhưng chưa đầy đủ và chưa thực sự chi tiết. Cơ sở pháp lý vẫn còn những khoảng trống khiến việc quản lý và xử lý vi phạm gặp nhiều khó khăn. Thời gian tới, quy định sẽ được bổ sung, làm rõ hơn trách nhiệm của từng đối tượng, đặc biệt là trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên môi trường thương mại điện tử.

Xây dựng các công cụ quản lý mới

Ông Trần Hữu Linh cho biết, để ngăn chặn hiệu quả tình trạng hàng giả trên môi trường thương mại điện tử, thời gian qua, Bộ Công Thương đã tập trung hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để theo kịp sự phát triển của thương mại điện tử, tránh tình trạng chính sách luôn đi sau thực tiễn.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay vẫn nằm ở khâu thực thi pháp luật. Muốn xử lý hiệu quả các sai phạm trên môi trường số, cơ quan quản lý phải có các công cụ hiện đại, phù hợp. Bộ Công Thương đang triển khai xây dựng các công cụ quản lý mới; trong đó, quy định một số nhóm hàng hóa bắt buộc phải khai báo và truy xuất nguồn gốc, đặc biệt là mặt hàng có rủi ro cao; nhóm hàng hóa khác khuyến khích thực hiện truy xuất.

Từ ngày 1/1/2026, các quy định về quản lý chất lượng hàng hóa sẽ được triển khai đồng bộ, theo hướng văn minh, minh bạch hơn. Điều này vừa giúp doanh nghiệp bảo vệ sản phẩm chính hãng, ngăn chặn gian lận về chất lượng, vừa góp phần đơn giản hóa giám sát, kiểm tra của cơ quan chức năng. Cùng với đó, đang xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm đối với các hành vi vi phạm, gian lận trên môi trường thương mại điện tử, đồng thời tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra.

Theo ông Trần Hữu Linh, thời gian qua, Nhà nước đã rất nỗ lực trong công tác phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, đặc biệt là trên môi trường thương mại điện tử. Việc Chính phủ ban hành Nghị quyết 397/NQ-CP ban hành Kế hoạch hành động của Chính phủ về đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đến năm 2030 là lần đầu tiên có một kế hoạch hành động quốc gia mang tính tổng thể, dài hạn, thể hiện cam kết rất mạnh mẽ của Chính phủ trong cuộc chiến chống gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ đến năm 2030.

Hiện nay, các cơ quan chức năng đang khẩn trương xây dựng kế hoạch hành động để sớm đưa Nghị quyết vào thực tiễn. Nhiều giải pháp được xác định là rất quyết liệt và thiết thực, như mục tiêu xóa bỏ hàng giả, hàng nhái; yêu cầu 100% các sàn thương mại điện tử phải ký cam kết phòng ngừa và chủ động, quyết liệt chống hàng giả; đồng thời tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm hành vi vi phạm.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh việc kiên quyết xử lý các trường hợp cán bộ, công chức tiếp tay, bao che cho hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, nhất là gian lận trên môi trường thương mại điện tử. Thực tế thời gian qua vẫn còn xảy ra tình trạng bảo kê, tiếp tay cho vi phạm, đây là nội dung sẽ được tập trung chấn chỉnh trong thời gian tới.

Động lực tăng trưởng mới quan trọng

Theo Bộ KH&CN, trong thời gian qua, chuyển đổi số, phát triển kinh tế số và xã hội số có sự chuyển biến rõ nét về cả nhận thức, tư duy và hành động, lan tỏa đến “mọi nhà, mọi người”.

Một trong những điểm sáng nổi bật là công tác hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách nhằm tháo gỡ các “điểm nghẽn”, khơi thông nguồn lực cho phát triển.

Giai đoạn 2021-2025, Chính phủ đã trình Quốc hội xem xét, thông qua 28 dự án luật và 1 nghị quyết mang tính đột phá, đồng thời ban hành 91 nghị định hướng dẫn thi hành các luật liên quan, tạo hành lang pháp lý quan trọng cho chuyển đổi số, phát triển kinh tế số và xã hội số.

Hạ tầng số tiếp tục có bước phát triển mạnh mẽ cả về năng lực, công nghệ và chất lượng. Việt Nam đã đẩy mạnh triển khai dịch vụ 5G với gần 24.000 trạm được lắp đặt, phủ sóng hầu hết các đô thị, đạt tỷ lệ khoảng 58,9% dân số cả nước. Tốc độ Internet di động tăng tới 50 bậc, đưa Việt Nam năm 2025 vào top 20 thế giới.

Dự án Trung tâm dữ liệu quốc gia số 1 đã chính thức đi vào vận hành, đồng thời đang nghiên cứu hình thành thêm các trung tâm dữ liệu khác.

Ba tuyến cáp quang biển và trên đất liền đã được đưa vào khai thác, nâng năng lực kết nối quốc tế lên hơn gấp đôi so với cuối năm 2020. Bên cạnh đó, dự án Internet vệ tinh Starlink cũng đang được tích cực triển khai,

Trên nền tảng hạ tầng số đó, kinh tế số Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ, ngày càng khẳng định vai trò là một động lực tăng trưởng mới quan trọng. Số lượng doanh nghiệp công nghệ số tăng nhanh từ 58.000 doanh nghiệp năm 2020 lên khoảng 80.000 doanh nghiệp vào năm 2025.

Kim ngạch xuất khẩu sản phẩm công nghệ số năm 2025 ước đạt 172 tỷ USD, tăng hơn 1,7 lần so với năm 2020. Thương mại điện tử tiếp tục bứt phá, đạt quy mô khoảng 36 tỷ USD năm 2025, tăng gấp 3 lần so với năm 2020, với tốc độ tăng trưởng 22–25%/năm, cao nhất khu vực.

Thanh toán không dùng tiền mặt đã trở nên phổ cập, lan tỏa đến mọi doanh nghiệp, mọi hộ gia đình và mọi người dân. Đến cuối năm 2025, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt ước gấp 26 lần GDP, với hơn 20,2 tỷ giao dịch mỗi năm.

Công tác quản lý thuế, hóa đơn điện tử được triển khai quyết liệt, hiệu quả, góp phần quan trọng tăng thu ngân sách nhà nước. Chuyển đổi số cũng được thúc đẩy mạnh mẽ trong các lĩnh vực then chốt như điện, năng lượng, giao thông vận tải.

Cùng với kinh tế số, xã hội số tại Việt Nam đang phát triển rộng khắp trên tinh thần “không ai bị bỏ lại phía sau”. Người dân ngày càng được thụ hưởng nhiều dịch vụ, tiện ích số thiết thực.

Đơn cử như trong lĩnh vực y tế, 100% cơ sở y tế triển khai khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế bằng căn cước công dân; gần 900 bệnh viện triển khai bệnh án điện tử, nhiều dữ liệu y tế được kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Về an sinh xã hội, việc chi trả trợ cấp qua tài khoản ngân hàng đã được thực hiện cho khoảng 3 triệu người với tổng số tiền trên 40 nghìn tỷ đồng; hơn 17 triệu tài khoản an sinh xã hội đã được tích hợp trên nền tảng VNeID….

Phát biểu tại Diễn đàn, Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, trong bối cảnh hiện nay, kinh tế số và xã hội số không còn là lựa chọn mà là con đường tất yếu, là động lực cốt lõi của tăng trưởng và đổi mới mô hình phát triển.

Tuy nhiên thách thức đặt ra hiện nay là làm thế nào để kinh tế số và xã hội số thực sự trở thành không gian phát triển mới, chứ không chỉ dừng lại ở việc số hóa mô hình cũ.

Mặc dù tỉ trọng kinh tế số trong GDP tăng nhanh, nhưng giá trị gia tăng nội địa còn thấp, phụ thuộc nhiều vào các nền tảng xuyên biên giới; nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa tham gia sâu vào chuỗi giá trị số. Vì vậy, theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, giai đoạn tới cần những đổi mới mang tính đột phá, không chỉ “làm nhiều hơn” mà phải “làm khác đi, làm sâu hơn, làm bền vững hơn”.

Bộ trưởng cho rằng, cần kiến tạo một cấu trúc nền kinh tế số quốc gia thay vì số hóa rời rạc từng lĩnh vực, chuyển từ tiếp cận mỗi ngành một đề án chuyển đổi số sang thiết kế lại cấu trúc nền kinh tế dựa trên các lớp hạ tầng số dùng chung như viễn thông, internet, điện toán, dữ liệu số, AI, nền tảng số và dịch vụ số. Nhà nước phải đóng vai kiến trúc sư trưởng của nền kinh tế số và xã hội số quốc gia, định hình cấu trúc để thị trường vận hành.

Cùng với đó, cần coi dữ liệu, AI và năng lực tính toán là năng lực sản xuất nền tảng của nền kinh tế số, tương tự như điện, nước, viễn thông. Các nhà mạng thế hệ mới không chỉ cung cấp kết nối mà cung cấp các năng lực số cốt lõi để doanh nghiệp xây dựng sản phẩm dịch vụ và vận hành nền kinh tế. Nhà mạng phải trở thành xương sống của không gian số quốc gia, không chỉ là mạng viễn thông, đó còn là trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, điện toán biên, nền tảng, an toàn an ninh mạng.

Một hướng đi quan trọng khác là chuyển từ chính phủ điện tử sang nhà nước điều hành dựa trên dữ liệu và mô hình dự báo, qua đó nâng cao chất lượng hoạch định và thực thi chính sách. Đồng thời, phát triển thị trường số quốc gia lấy doanh nghiệp làm trung tâm, tạo cầu và tạo niềm tin cho doanh nghiệp số Việt Nam lớn mạnh từ thị trường nội địa, tiến tới vươn ra toàn cầu.

Con người làm trung tâm và niềm tin số làm nền tảng

Đặc biệt, theo Bộ trưởng, xây dựng xã hội số phải lấy con người làm trung tâm và niềm tin số làm nền tảng. Cần phổ cập kỹ năng số, tư duy số, đạo đức số cho toàn xã hội, xây dựng văn hóa số Việt Nam nhân văn, an toàn, sáng tạo và có trách nhiệm. Xã hội số không chỉ là phổ cập công nghệ mà là trao quyền số cho người dân, gắn với niềm tin, đạo đức và văn hóa số.

Xã hội số không phải là xã hội mà mọi thứ đều được đưa lên môi trường mạng, mà là xã hội trong đó mỗi người dân được trao quyền nhiều hơn nhờ có công nghệ số: Quyền tiếp cận thông tin, quyền tiếp cận dịch vụ công, quyền học tập suốt đời, quyền tham gia quản lý xã hội.

Trong xã hội số, công dân số không chỉ là người thụ hưởng mà là chủ thể tham gia kiến tạo chính sách; chính quyền không chỉ là cơ quan quản lý mà là nhà cung cấp dịch vụ công dựa trên dữ liệu; cộng đồng số trở thành một không gian xã hội mới song song và gắn kết với không gian vật lý.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, kinh tế số và xã hội số không chỉ là câu chuyện của công nghệ mà là câu chuyện của tái cấu trúc phát triển, tái thiết niềm tin và tái định vị vai trò nhà nước, doanh nghiệp và người dân trong kỷ nguyên số.

“Với dữ liệu làm nền tảng, nền tảng số làm động lực, thể chế làm dẫn dắt và con người làm trung tâm, chúng ta có đủ điều kiện để chuyển đổi thành công mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, chất lượng cuộc sống, xã hội”, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nói.

Bộ KH&CN cam kết tiếp tục đóng vai trò kiến trúc sư về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chính phủ số, kinh tế số, xã hội số; đồng hành cùng các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp để hiện thực hóa khát vọng phát triển nhanh, bền vững, bao trùm trong kỷ nguyên số.